نفت گران؛ آیا نفت به دشمن خودش تبدیل می‌شود؟

هرمز چگونه معادله نفت را تغییر داده است؟

بازار جهانی نفت بار دیگر با یک پرسش مهم روبه‌رو شده است: اگر نفت برای مدت طولانی گران بماند، آیا همین قیمت‌های بالا می‌توانند زمینه کاهش تقاضای آینده را فراهم کنند؟ بحران تنگه هرمز و نگرانی از اختلال در جریان انتقال نفت، در کوتاه‌مدت ریسک کمبود عرضه را افزایش داده و سناریوهای قیمتی در محدوده ۸۰ تا ۱۲۰ دلار برای هر بشکه را در برابر بازار قرار داده است. اهمیت هرمز تنها به حجم نفت عبوری از این مسیر محدود نمی‌شود؛ هرچه اختلال طولانی‌تر شود، ذخایر احتیاطی و مسیرهای جایگزین فرصت کمتری برای جبران کمبود عرضه خواهند داشت و احتمال افزایش بیشتر قیمت‌ها بالا می‌رود. بررسی‌های مؤسسه بروکینگز نیز نشان می‌دهد که مسیر قیمت نفت به‌شدت به مدت زمان اختلال در هرمز و سرعت کاهش ذخایر موقت بستگی دارد؛ به این معنا که هرچه بازار نسبت به طولانی شدن بحران نگران‌تر شود، فشار صعودی بر قیمت نفت می‌تواند تشدید شود.

با این حال، داستان نفت در همین نقطه متوقف نمی‌شود. شوک عرضه می‌تواند در صورت ماندگاری، رفتار سمت تقاضا را نیز تغییر دهد. تجربه شوک‌های نفتی گذشته نشان داده است که افزایش پایدار قیمت انرژی می‌تواند مصرف‌کنندگان را به سمت خودروهای کم‌مصرف‌تر و فناوری‌های جایگزین سوق دهد. تفاوت امروز با گذشته این است که گزینه‌های جایگزین نسبت به دهه‌های قبل توسعه‌یافته‌تر و رقابتی‌تر شده‌اند. خودروهای برقی، باتری‌ها، انرژی خورشیدی و سایر فناوری‌های کم‌مصرف اکنون می‌توانند بخشی از تقاضایی را که پیش‌تر به‌طور مستقیم به نفت وابسته بود، جذب کنند. فایننشال‌تایمز نیز با اشاره به رشد صادرات فناوری‌های خورشیدی و خودروهای برقی چین، افزایش قیمت سوخت‌های فسیلی را عاملی برای افزایش جذابیت اقتصادی این فناوری‌ها می‌داند.

به این ترتیب، بازار نفت با دو اثر متفاوت مواجه شده است: در کوتاه‌مدت، اختلال در عرضه قیمت را بالا می‌برد؛ اما در صورت تداوم، قیمت بالا می‌تواند خود به عاملی برای تغییر رفتار مصرف‌کنندگان و سرمایه‌گذاران تبدیل شود. به همین دلیل، مدت‌زمان بحران هرمز اهمیت زیادی دارد. اگر اختلال کوتاه‌مدت باشد، با بازگشت جریان عرضه، بخشی از افزایش قیمت و صرف ریسک ناشی از بحران می‌تواند از بین برود؛ اما اگر قیمت‌های بالا برای مدت طولانی‌تری باقی بمانند، اثر آنها از بازار نفت فراتر رفته و می‌تواند تصمیم‌های اقتصادی خانوارها، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران را تغییر دهد.

تحلیل کارشناسان اقتصادی

از نگاه اقتصادی، قیمت نفت فقط یک عدد در بازار انرژی نیست؛ بلکه یک علامت قیمتی برای کل اقتصاد است. وقتی نفت گران می‌شود، هزینه حمل‌ونقل، تولید و مصرف انرژی افزایش پیدا می‌کند. در ابتدا، این افزایش قیمت بیشتر به معنای انتقال هزینه از مصرف‌کننده به تولیدکننده و بالعکس است؛ اما اگر قیمت بالا ماندگار شود، رفتار اقتصادی شروع به تغییر می‌کند.

زنجیره اثرگذاری را می‌توان این‌گونه ترسیم کرد:

اختلال عرضه ← افزایش قیمت نفت ← افزایش هزینه انرژی ← تغییر رفتار مصرف‌کننده و شرکت‌ها ← جذاب‌تر شدن گزینه‌های جایگزین ← تغییر مسیر سرمایه‌گذاری ← کاهش وابستگی به نفت ← کاهش رشد تقاضای نفت

نکته کلیدی در این میان زمان است. نفت ۱۲۰ دلاری برای چند هفته عمدتاً یک شوک عرضه است؛ اما نفت گران برای ماه‌ها یا سال‌ها می‌تواند به یک سیگنال پایدار برای تغییر تصمیم‌های اقتصادی تبدیل شود. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده انگیزه بیشتری برای کاهش مصرف سوخت پیدا می‌کند، شرکت‌ها به دنبال کاهش هزینه انرژی می‌روند و سرمایه‌گذاران نیز بازدهی گزینه‌های جایگزین را دوباره ارزیابی می‌کنند. هرچه این روند ادامه پیدا کند، نقطه‌ای که در آن استفاده از خودروهای برقی، انرژی خورشیدی، باتری‌ها و فناوری‌های کم‌مصرف از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه می‌شود، برای بخش بزرگ‌تری از بازار قابل دسترس خواهد بود. فایننشال‌تایمز نیز بر همین اثر تأکید دارد و نمونه‌هایی از افزایش رقابت‌پذیری فناوری‌های پاک در پی گران شدن سوخت‌های فسیلی ارائه می‌کند.

از منظر سرمایه‌گذاری، این موضوع یک تناقض مهم ایجاد می‌کند. نفت گران در کوتاه‌مدت می‌تواند درآمد تولیدکنندگان و ارزش دارایی‌های انرژی را افزایش دهد؛ اما اگر این قیمت‌ها ماندگار شوند، همان قیمت بالا می‌تواند انگیزه سرمایه‌گذاری در رقبای نفت را تقویت کند. بنابراین، برای تحلیل صنعت انرژی نباید تنها به قیمت نفت در چند هفته یا چند ماه آینده نگاه کرد؛ بلکه باید بررسی کرد قیمت‌های بالا چه مدت دوام می‌آورند و چه مقدار از رفتار مصرف‌کنندگان و جریان سرمایه را تغییر می‌دهند.

در نهایت، بحران هرمز ممکن است یک پیام مهم‌تر از افزایش موقت قیمت نفت برای بازار داشته باشد: قدرت قیمت‌گذاری نفت به همان اندازه که به محدودیت عرضه وابسته است، به توانایی مصرف‌کنندگان برای جایگزین کردن آن نیز بستگی دارد. اگر اختلال هرمز کوتاه‌مدت باشد، بازار احتمالاً دوباره به سمت تعادل قبلی حرکت می‌کند؛ اما اگر نفت گران برای مدت طولانی باقی بماند، بخشی از سرمایه و تقاضا ممکن است برای همیشه به سمت گزینه‌های جایگزین حرکت کند. در چنین شرایطی، پارادوکس بازار نفت شکل می‌گیرد: شوک عرضه امروز قیمت نفت را بالا می‌برد، اما ماندگاری همین قیمت بالا می‌تواند تقاضای نفت فردا را تضعیف کند.

منابع اصلی:  Economy Middle East , Financial Times
تنظیم و تحلیل: ریسک۲۴