رشد اقتصاد جهان ادامه دارد، اما چرا درآمد سرانه کند شده است؟

کاهش رشد اقتصادی به ازای هر فرد

بررسی اکونومیست نشان می‌دهد که در دهه اخیر، سرعت افزایش تولید و درآمد به ازای هر فرد در بخش بزرگی از اقتصاد جهان کاهش یافته است؛ روندی که با رشد GDP کل کشورها لزوماً قابل مشاهده نیست. حدود ۳.۳ میلیارد نفر، یعنی بیش از دوپنجم جمعیت جهان، در کشورهایی زندگی می‌کنند که رشد GDP سرانه آنها در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ نصف یا کمتر از نصف دهه قبل بوده است. این رقم در سال ۲۰۱۴ حدود ۱.۱ میلیارد نفر بود؛ به این معنا که تعداد افرادی که در اقتصادهای با کاهش قابل توجه سرعت رشد سرانه زندگی می‌کنند، طی یک دهه افزایش چشمگیری داشته است.

در همین دوره، بیش از ۷۳۰ میلیون نفر در کشورهایی زندگی می‌کردند که GDP واقعی سرانه آنها کاهش یافته بود. تعداد کشورها و قلمروهایی که در گروه اقتصادهای دارای رشد بسیار پایین یا بدون رشد سرانه قرار داشتند نیز از ۶۸ مورد در سال ۲۰۱۴ به ۸۰ مورد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. این روند تنها به اقتصادهای کم‌درآمد محدود نمی‌شود؛ اکونومیست چین، روسیه، آلمان و برزیل را نیز در میان اقتصادهایی قرار می‌دهد که رشد GDP سرانه آنها در دهه ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ نسبت به دهه قبل به شکل محسوسی کند شده است، در حالی که هند یکی از استثناهای مهم این روند محسوب می‌شود.

یکی از دلایل اهمیت GDP سرانه این است که افزایش GDP کل یک کشور لزوماً به معنای افزایش متناسب سطح زندگی نیست. یک اقتصاد ممکن است به دلیل افزایش جمعیت یا تعداد نیروی کار همچنان رشد کند، اما اگر سرعت افزایش تولید از رشد جمعیت کمتر باشد، GDP سرانه کاهش می‌یابد یا با سرعت بسیار کمتری رشد می‌کند. در چنین شرایطی، بهره‌وری، سرمایه‌گذاری و توان اقتصاد برای افزایش تولید بدون اتکای صرف به افزایش نیروی کار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

داده‌های جدید آمریکا نیز اهمیت بهره‌وری را نشان می‌دهد. بر اساس گزارش دفتر آمار کار آمریکا، بهره‌وری نیروی کار غیرکشاورزی در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ نسبت به فصل مشابه سال قبل ۲.۲ درصد افزایش یافته است. در همین دوره، تولید به‌صورت سالانه‌شده نسبت به فصل قبل ۱.۷ درصد و ساعات کار ۰.۳ درصد افزایش داشته است. فاصله میان رشد تولید و ساعات کار نشان می‌دهد که بخشی از افزایش تولید از محل بهبود بهره‌وری نیروی کار حاصل شده است؛ عاملی که در اقتصادهایی با رشد محدود جمعیت فعال می‌تواند برای حفظ رشد سرانه اهمیت بیشتری پیدا کند.

تحلیل کارشناسان اقتصادی

ارتباط میان رشد GDP سرانه و بهره‌وری برای چشم‌انداز اقتصاد جهانی اهمیت زیادی دارد. اقتصادی که عمدتاً از طریق افزایش جمعیت یا تعداد نیروی کار رشد می‌کند، لزوماً نمی‌تواند همان میزان رشد را در تولید هر فرد ایجاد کند. در مقابل، سرمایه‌گذاری مولد، فناوری و افزایش بهره‌وری می‌توانند امکان رشد تولید بدون اتکای صرف به افزایش نیروی کار را فراهم کنند. صندوق بین‌المللی پول نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ رشد اقتصاد جهانی در سال جاری را حدود ۳ درصد ارزیابی کرده و بر اهمیت اصلاحات ساختاری برای افزایش ظرفیت رشد تأکید کرده است.

هوش مصنوعی نیز می‌تواند در بلندمدت به افزایش بهره‌وری کمک کند، اما شواهد فعلی هنوز از یک جهش فراگیر در بهره‌وری حکایت نمی‌کنند. رویترز در ۱۶ سپتامبر گزارش داد که حدود ۴۴ درصد محیط‌های کاری آمریکا تا ماه مه ۲۰۲۶ از هوش مصنوعی استفاده می‌کردند، اما تبدیل این استفاده به افزایش محسوس بهره‌وری همچنان تدریجی است. بنابراین، گسترش استفاده از هوش مصنوعی را نمی‌توان به‌تنهایی معادل رشد فوری تولید یا درآمد سرانه دانست.

در نهایت، کندشدن رشد GDP سرانه فقط یک مسئله آماری نیست و می‌تواند بر سودآوری شرکت‌ها، درآمدهای مالیاتی و ظرفیت دولت‌ها برای تأمین هزینه‌های عمومی اثر بگذارد. از این منظر، چالش اقتصاد جهانی تنها حفظ رشد مثبت GDP نیست؛ بلکه ایجاد رشدی است که به افزایش تولید و درآمد به ازای هر فرد منجر شود. بهره‌وری، سرمایه‌گذاری مولد، سرمایه انسانی و استفاده مؤثر از فناوری، از عوامل کلیدی در تحقق این هدف هستند.

منابع: The Economist، U.S. Bureau of Labor Statistics (BLS)، IMF، Reuters
تنظیم و تحلیل: ریسک۲۴ - محدثه فضل اله زاده